Çilek (Fragaria × ananassa Duch.) eşsiz tat ve aromasından dolayı dünyada ve ülkemizde üretimi giderek artan üzümsü meyveler grubunun en önemli üyelerinden birisidir. Kültürünün çok eskiye dayanması, geniş ekolojik sınırlar içerisinde üretilebilmesi, tadı, aroması ve diğer bir çok meyvenin pazarda bulunmadığı dönemlerde tüketici ile buluşması çileği üzümsü meyveler arasında yetiştiriciliği en çok yapılan meyve haline getirmiştir. Çilek, gıda endüstrisinde sadece taze tüketimle kalmayıp birçok sektörde yerini almıştır. Bu sektörler; dondurulmuş ürünler, reçel ve marmelat, alkollü içecekler, meşrubat, kurutulmuş ürünler, süt ve süt ürünleri, şekerleme ve pasta süsleme sektörleri şeklinde sıralanabilir.
Çilek, şeker, vitamin ve mineraller gibi çok çeşitli besleyici bileşikler açısından zengindir. İyi bir C vitamini kaynağı olan çilek, karotenoidler, fenolikler, antosiyaninler ve flavonoidler gibi kimi bileşikleri de içerdiğinden mükemmel bir doğal antioksidan kaynağıdır. Ayrıca, belirli kanser türlerini, kardiyovasküler hastalıkları, inflamasyonu, obeziteyi ve tip II diyabeti önleyebilen serbest radikalleri temizleme konusunda oldukça yüksek bir kapasiteye sahiptir.
Dünya’da çileğin %45’i Asya, %27,1’i Amerika, %20,6’sı Avrupa, %6,8’si Afrika ve %0,6’sı Okyanusya’da yetiştirilmektedir. Çin, ABD ve Meksika, dünya çilek üretiminde ilk sıralarda yer alırken, ülkemizde kendine ilk 5 içinde yer bulmaktadır. Çilek üretimi günümüzde sadece geleneksel yöntemle yapılmamakta olup, sera üretimi ve topraksız tarım üretimi ile neredeyse dört mevsim devam eden ve sofralarımızda her an ulaşılabilir bir meyve haline gelmiştir.
Türkiye İstatistik Kurumu (TUİK) verilerine göre ülkemizde, 2005 yılında 200 bin ton olan çilek üretimi, 2024 yılına geldiğimizde 606 bin 254 tona yükselmiştir. Türkiye’de çilek üretimi yaklaşık 20 yılda %300’den fazla artış gösterirken, en fazla üretim rakamına 728 bin 112 ton ile 2022 yılında ulaşılmıştır.
Taze meyvenin az olduğu dönemde olgunlaşmasından dolayı iyi bir pazar avantajına sahip olan çilek, ülkemizde en çok Akdeniz Bölgesi’nde yetiştirilmektedir. 205 bin 752 ton çilek üretimi yapılan Akdeniz’i, 164 bin 772 ton ile Ege takip etmektedir. Bu iki bölge, Türkiye çilek üretiminin %61,1’ini karşılamaktadır. Batı Anadolu, 81 bin 398 ton ile ülkemiz çilek üretiminde üçüncü sırada bulunurken, Batı Marmara 58 bin 881 ton, Doğu Marmara da 55 bin 122 ton ile çilek yetiştiriciliğinde önde gelmektedir.
Meyve türleri içerisinde özellikle üzümsü meyveler yüksek oranda biyoaktif maddeler içermeleri ve bu maddelerin antikanserojen, antimutajen ve antioksidan özelliklerinin bilinmesi nedeniyle sağlık açısından büyük öneme sahiptir. Üzümsü meyveler grubunun en önemli meyve türü olan çileğin yetiştiriciliği ülkemizde son 55 yılda sürekli bir artış eğilimi göstermektedir. Adaptasyon kabiliyetinin yüksekliği nedeniyle çilek, dünyada yetiştiriciliği yaygın olan meyve türlerinden birisidir. Ülkemizde de deniz seviyesinden 2000 m’ye kadar ekonomik çilek yetiştiriciliği mümkündür. Çileğin çok geniş alanda yetiştirilebilmesinde, adaptasyon kabiliyetinin yüksek olması yanında çeşit zenginliği de önemli rol oynamaktadır. Ancak ekonomik çilek yetiştiriciliği hususunda sıcak ılıman iklime sahip ekolojiler daha fazla öneme sahiptir.
Türkiye’de çilek üretimi 1970’li yıllarda başlamış olup 9.700 ton olan üretim düzenli artışla günümüzde 600 bin tonu geçmiştir. Bu üretimle Türkiye, Çin, ABD ve Meksika’dan sonra dünya çilek üretiminde 4. sırada yer alan önemli bir ülke konumuna gelmiştir. Bu ciddi üretim artışı, yapılan bilimsel çalışmalar sonucu bölgelere uygun yeni çeşitlerin seçimi ve modern yetiştirme tekniklerinin kullanımıyla sağlanmıştır.
Ülkemizde üretilen çileklerin %95’inin taze olarak tüketildiği göz önüne alındığında hasat sonrası teknolojilerin kullanımı bir zorunluluk haline gelmelidir. Kullanılan güncel yöntemlerin çilek muhafazasında yeni eğilimler doğrultusunda güncellenerek en etkin yöntemin kullanılması hem üretici hem tüketici hem de ülke ekonomisi bakımından önem arz etmektedir.
2023 yılında 10,4 milyon ton çilek elde edilmiştir. Dünyada sırasıyla; Çin 4,2 milyon ton, Amerika Birleşik Devletleri 1,25 milyon ton, Mısır 731 bin ton, Türkiye 676 bin ton, Meksika 641 bin ton ile önemli üretici ülkelerdir.
Çilek otsu fakat çok yıllık bir bitkidir. Modern yetiştiricilikte çilek tesisi yaz dikimi ile 1 yıllık yapılmalıdır. Çilek yetiştiricilinde bitki başına verimi fazla, erkenci, meyveleri iri ,yola dayanıklı sert çeşitler tercih edilmelidir.
1- İklim
Çilek –10 C’ye kadar özel bir önlem almadan yetiştirilebilir. Daha soğuk bölgelerde bitkilerin saman, kuru yaprak vs. gibi materyalle örtülerek don-dan korunması gerekir. Çiçeklenme zamanı nispi nemin fazla olduğu ve yağışlı geçen yerlerde, özellikle meyvede çürüklük yapan botritis hastalığı büyük zararlara yol açar.
2- Toprak
Çilek toprak istekleri bakımından fazla seçici değildir. Fazla kireçli olmayan her çesit toprakta yetişebilmektedir. Fazla kireç demir alımını engellediği için sarılık (kloroz) yapar. Yetiştiricilik için en uygun toraklar süzek, kumlu–tınlı ve sarılı topraklar-dır. Toprak seçilirken hastalık ve nematot yönünden
temiz olmasına dikkat edilmelidir. Çilek sökülen bir yere
münavebe uygulanmadan veya toprak ilaçlanmadan (fümige edilmeden) tekrar çilek dikilmemelidir. Aksi takdirde hastalık ve zararlılar karlı bir üretim yapılmasını önler. Dikimden önce arazinin derin sürülmesi, düzgün değilse tesviye edilmesi gerekir.
Çilek yetiştiriciliğinde drenaj çok önemlidir. Taban suyu çok yüksek ve hareketsiz ise burada yetiştiricilik yapılmamalıdır.
3- Toprak Hazırlığı
Çilek toprak kökenli mantarsal hastalıklara karşı duyarlı
olduğu için toprağın bu hastalıklar ve nematot yönünden temiz
olması gerekir. Toprak dekara 4-5 ton yanmış çiftlik gübresi
verilip iyice işlendikten sonra toprak fümige yada solarize
edilmelidir. Toprak fümigasyonunda metilbromid, kloropik Kloropikrin gibi ilaçlar kullanılmasına karşın, toprak
solarizasyonunda güneş enerjisinden yararlanılır. Solarizasyon
sıcak yaz aylarında (Temmuz–Ağustos) toprağın iyice
nemlendirildikten sonra çok ince (0.050 mm) kalınlığında şeffaf
polietilen örtülerle örtülerek hava almayacak şekilde sıkıca
kapatılmasıdır.
Toprak fümigasyonundan sonra dekara;
50 kg 15.15.15 kompoze veya 50 kg potasyum sülfat,
40-45 kg %26 Amonyum Nitrat,
10-15kg süper fosfat; ilave edilerek toprağa iyice karıştırılmalıdır.
Masuralar 60-70 cm genişliğinde, 25-30 cm yüksekliğinde olmalı büyük arazilerde karık pulluğu, küçük araziler-de elle yapılmalıdır.
4- Fide Yetiştiriciliği
Çilek bahçesi kurmak için kullanılacak fideler mutlaka özel bir fidelikte üretilmelidir. Kesinlikle meyve üretimi yapılan bahçelerden fide alınmamalıdır. Yetiştiriciler genellikle fidelerini özel fideliklerden değil de meyve üretimi yapılan parsellerden almaktadırlar. Böylece çeşitli hastalık ve zararlılarla bulaşık bahçeler kurulmuş olur. Bu fidelerin gelişmesi zayıf, meyve verim ve kaliteleri düşüktür.
Çilek fidesi üretimi için dikimler Mart-Nisan aylarında frigo fidelerle yapılır. Bitkiler hazırlanan düz araziye 1X1 metre aralık ve mesafede dikilir. Dikimde kökler 8-10 cm’den kesilip %1’lik Benlate çözeltisine batırıldıktan sonra yapılmalı ve ardından can suyu verilmelidir. Dikim sırasında köklerin bükülmemesine dikkat edilmeli, derin ve yüzlek dikimden kaçınılmalıdır. Fide üretiminde sulama şekli yağmurlama sulama olmalıdır. Dikimden sonra açan çiçekler kopartılmalı, yalnız kol oluşumu sağlanmalıdır. Yaz boyunca
gübreleme ve mücadeleye önem verilmelidir.
5- Dikim Zamanları
Kış Dikimi : Kışları ılık geçen yerlerde ekim-kasım Aylarında taze fidelerle yapılan dikim şeklidir Fide kökleri 8-10 Cm kalacak şekilde ve taç tuvaleti 2-3 genç yaprak olacak şekilde Yapılır. Fideler %0,1’lik Benlate çözeltisine 5-10 dakika batırılıp, Açılan çukurlara tam kök boğazı hizasına kadar dikilir. Derin ve yüzlek dikimden kaçınılmalıdır. Dikimden hemen sonra bolca can Suyu verilmelidir. Fideler kontrol edilip derin ve yüzlek dikilenler düzeltilir. Dikim 25X30 cm aralık ve mesafelerde üçgen şeklinde yapılır. Dekara 7.000-8.000 fide dikilir. Bu dikim şekli bir parça Erkenci olmasına rağmen verim düşüktür. Verim dekara 1.yıl 1 –1.5 ton, 2. Yıl 4-5 ton civarındadır.
ilkbahar Dikimi: Kışları soğuk geçen bölgelerde genellikle Nisan ayında yapılan dikim şeklidir. Bu dikimde frigo (soğuk hava Depolarında saklanmış) fideler kullanılır. Bu bitkiler Mayıs ve Haziran aylarında çiçek açarak meyve verir. Esas ürün ertesi yıl alınır.
Yaz Dikimi : Frigo fidelerle 15 hazirandan Ağustosun ilk Haftasına kadar dikim yapılır. Dikim 30X35 cm aralık mesafelerle Üçgen şeklinde yapılır. Dikimden sonra bitkilere 2-3 defa 15-20 Gün üsten stille veya yağmurlama şekliyle sulanmalıdır. Dikimden hemen sonra açılan çiçekler ve sülükler koparılmalıdır.Dekara 6.000-7.000 fide kullanılır.
6– Kültürel İşlemler
6.1. Malçlama
Malçlama çilek yetiştiriciliğinde oldukça yararlıdır. Yabancı Otların çıkmaması, erkenci, temiz ve kaliteli ürün elde etmek için Masuralar siyah plastikle örtülmelidir. Siyah plastik yaz Dikimlerinde dikimden sonraki aylarda (Eylül-Ekim) kış Dikimlerinde ise dikimden önce yapılmalıdır.
6.2. Sulama
Karık sulama: Karık boyları 50-70 metreyi geçmemelidir. Bu yöntemde Bitki kök bölgesi aşırı sulama sonucunda uzun süre ıslak kalmakta, bu durumda mantarı hastalıklar artmaktadır.
Yağmurlama Sulama: Fide üretiminde kullanılabilir. Meyve üretiminde yaprak ve gövdenin ıslanması ile mantar ve Bakteri hastalıklar artacağından tavsiye edilmez.
Damla Sulama: Bu sistemde bitkilere sık ve kontrollü su verilebildiği için meyve üretiminde en ideal şekildir. Bu sistemde Gübreleme sulama ile birlikte yapılır. Ayrıca hastalık ve zararlıların önlenmesinde en uygun yöntemdir.
7- Gübreleme
En iyi gübreleme toprak ve yaprak analizine göre yapılır. Topraktan uygulamada en uygun olanı gübrenin damlama sulama ile birlikte verilmesidir. Çilek ticari gübrelerden en çok azota ihtiyaç duyar. Azotlu gübre uygulamasına dikimden bir ay önce başlanmalı ve hasat sonuna kadar verilmelidir. Dikimden sonra Azotlu gübre ilk çiçeklenmeden başlayarak her ay 20 kg verilir. Kış aylarında gübre uygulamasına ara verilmelidir. Toprak analizi yapılmadığı takdirde yetişme süresi boyunca dKesilmyaklaşık 100-110 kg %26 Kalsiyum Amonyum Nitrat gübresi verilebilir.( %26 CAN)
8- Kolların Kesilmesi
Çilek yetiştiriciliğinde kol temizliği verim yönünden çok önemlidir. Kollar görülür görülmez hemen temizlenmelidir
