Geçtiğimiz hafta Salzburg’da katıldığım bir toplantının başlığı çarpıcıydı:
“Vor einem neuen autoritären Zeitalter?”
Yani: Yeni bir otoriter çağın eşiğinde miyiz?
Konuşmacı tarihçi Oliver Rathkolb’tu. Anlattıkları Avrupa için bir uyarı çerçevesinde kurulmuştu. Ancak salonda dinlediklerim bana yalnızca olası bir geleceği değil, daha önce yaşanmış bir sürecin tanıdık adımlarını da hatırlattı.
Rathkolb’un en önemli vurgusu şuydu: Otoriterleşme bir gecede olmaz. Tanklarla, kapatılan meclislerle, yüksek sesli kırılmalarla başlamaz çoğu zaman. Aksine seçimle gelen iktidarlar eliyle, hukukun, medyanın, üniversitelerin ve sivil alanın adım adım etkisizleştirilmesiyle ilerler. Kurumlar yerli yerinde durur gibi görünür; tabelalar değişmez. Ama içerik yavaş yavaş dönüşür.
Bu dönüşümün dili sert değildir. “Güvenlik”, “istikrar”, “halkın iradesi”, “devletin bekası” gibi meşruiyet üreten kavramlarla ilerler. Her adım kendi içinde makul görünür. Her düzenleme “teknik”tir. Her atama “idari bir tasarruf”tur. Toplum büyük bir kopuş yaşamaz; küçük uyumlarla ilerler. En tehlikelisi de budur: Normalleşme.
Toplantıda Avrupa için sorulan soru şuydu:
Bir eşikte miyiz?
Benim için ise mesele başka bir yerden yankılandı. Çünkü bu anlatı, yalnızca teorik bir ihtimali değil; daha önce tecrübe edilmiş bir süreci hatırlatıyordu.
Son günlerde yargı ve yürütme arasındaki güç dengesi üzerine yapılan tartışmalar, kuvvetler ayrılığı ilkesinin ne kadar hayati olduğunu bir kez daha gündeme taşıdı. Yargı kökenli isimlerin yürütme organında üstlendikleri görevler elbette hukuken mümkündür. Ancak mesele yalnızca hukuki uygunluk değildir. Asıl soru, demokratik denge mekanizmalarının nasıl algılandığı ve nasıl işlediğidir.
Demokrasilerde güven, kişilere değil kurumlara dayanır. Kurumların bağımsızlığı ise sadece anayasa maddeleriyle değil, o maddelerin ruhuyla korunur. Yargının yürütmeden bağımsız olduğu duygusu zedelenmeye başladığında, hukuk devleti yalnızca teknik bir kavrama dönüşür.
Tarih bize şunu gösteriyor: Büyük kırılmalar çoğu zaman küçük adımların toplamıdır. Bir kararname, bir düzenleme, bir atama… Tek tek bakıldığında sıradan görünen adımlar, bir araya geldiğinde yeni bir siyasal iklim yaratabilir.
Bu nedenle asıl mesele yüksek sesli tanımlar yapmak değil; süreçleri dikkatle izlemektir. Demokrasi bir kez elde edilip garanti altına alınmış bir statü değildir. Her gün yeniden inşa edilir, her gün yeniden korunur.
Salzburg’daki soru Avrupa içindi.
Ama bazı soruların coğrafyası yoktur.
Asıl mesele şu:
Toplumlar hangi noktada alışmaya başlar?
